Γιατί τα αρχαία αγάλματα είναι συνήθως γυμνά
Τη στιγμή που ένας άνθρωπος γεννιέται ένα μόνο πράγμα είναι σίγουρο: είναι γυμνός. Δεν φοράει φανταχτερά ρούχα ούτε είναι καλυμμένος με κάποιου είδους σεντόνι που να κρύβει από την κοινή θέα τα πιο επίμαχα σημεία. Αυτή η φυσική κατάσταση είναι δεδομένη και όπως είναι λογικό έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης για την τέχνη από αρχαιοτάτων χρόνων.
Στην ιστορία της τέχνης όμως, το γυμνό δεν έχει μόνο μία έννοια. Μπορεί να εκφράσει τα πάντα: την αθωότητα, τη σεξουαλική επιθυμία, τον θρίαμβο ακόμη και την ήττα. Στην αρχαία Ελλάδα, οι γλύπτες συνήθως σκάλιζαν τα αγάλματά τους είτε τελείως γυμνά είτε με διακριτικά ρούχα. Όπως αναφέρουν όμως αρκετοί μελετητές της τέχνης, το ελληνικό γυμνό είχε μια διαφορετική προσέγγιση. Ήταν από μόνο του ένα ένδυμα, ή όπως θα περιγράφαμε με το σημερινό λεξιλόγιο, ήταν statement.
Οι καλλιτέχνες απεικόνιζαν πολλές από τις πολύτιμες προσωπικότητες της ελληνικής κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων θεών, αθλητών, πολεμιστών και ηρώων εντελώς γυμνούς.
Αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι το γυμνό ήταν χαρακτηριστικό της δημόσιας ζωής σε ορισμένα περιβάλλοντα. Για παράδειγμα, οι αθλητές γυμνάζονταν και αγωνίζονταν γυμνοί. Το να έχεις ένα ωραίο, αθλητικό, νεανικό σώμα δεν ήταν μόνο σημάδι ομορφιάς, αλλά μπορούσε επίσης να επιδεικνύει την «αρετή» ή την αριστεία σου.
Παράλληλα, αγάλματα του ρωμαλέου ημίθεου Ηρακλή, ο οποίος απεικονίζεται γυμνός, μπορεί να κοσμούσαν έναν ναό. Από την άλλη, οι κούροι χρησιμοποιούνταν τόσο ως προσφορές στους θεούς όσο και ως επιτύμβιες στήλες. Πάντα γυμνοί.
Ενσαρκώνοντας τα ιδανικά της ομορφιάς και της αριστείας
Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα γλυπτά της κλασσικής αρχαιότητας είναι ο «Δορυφόρος» του Πολύκλειτου κατασκευασμένο πριν από περίπου 2.400 χρόνια. Απεικονίζει έναν στιβαρό, μυώδη, όρθιο πολεμιστή, που αρχικά είχε ένα δόρυ ακουμπισμένο στον αριστερό του ώμο.
Το σχεδίασε ως επίδειξη της γραπτής του πραγματείας, με τίτλο Κανών (ή «Κανόνας»), που αποτελεί παράδειγμα αυτού που θεωρούσε ότι ήταν οι απόλυτα αρμονικές και ισορροπημένες αναλογίες του ανθρώπινου σώματος στη γλυπτή μορφή. στο έργο του κατάφερε να πετύχει μια ισορροπία μεταξύ μυϊκών εντάσεων και χαλάρωσης λόγω της στάσης αντίθετου βάρους (contrapposto) στην οποία βασιζόταν.
Τα κλασικά ξαναγεννιούνται
Ωστόσο, ενώ η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία επέλεξε, ως επί το πλείστον, να «ντύσει» τα αγάλματά της προσθέτοντας αρκετές λεπτομέρειες που αποτελούν από μόνες τους χαρακτηριστικά της τέχνης, κατά τη διάρκεια της Ευρωπαϊκής Αναγέννησης (από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα) και κυρίως την περίοδο του Νεοκλασικισμού (18ος και 20 αιώνας), η έννοια του «ηρωικού γυμνού» επανήλθε επαναπροσδιορίζοντάς τη στον δυτικό πολιτισμό.
Όταν η αρχαιολογία άρχιζε να ακμάζει, και τα αρχαία αγάλματα είδαν και πάλι το φως, οι καλλιτέχνες εκείνων των εποχών ενθουσιάστηκαν με αποτέλεσμα να δημιουργήσουν αντίγραφα αυτών των μοντέλων. Το σκίτσο και η δημιουργία, παράλληλα με τη μελέτη γυμνών ζωντανών μοντέλων, έγιναν σημαντικό μέρος του τρόπου εκπαίδευσης των καλλιτεχνών, ιδιαίτερα με την άνοδο των ακαδημιών τέχνης τον 16ο αιώνα. Ωστόσο, όπως και τα ρούχα, έτσι και η γυμνή «ενδυμασία» άλλαξε με την πάροδο του χρόνου.
Για παράδειγμα, ο Δαβίδ του Μιχαήλ Αγγέλου, που ολοκληρώθηκε το 1504, απεικονίζει τον βιβλικό ήρωα ως έναν σκεπτικό άνδρα ο οποίος στέκεται γυμνός ενώ κρατά την πέτρα και τη σφεντόνα με την οποία θα σκοτώσει τον Γολιάθ. Το σώμα του Δαβίδ, με τους στενούς γοφούς, είναι πολύ διαφορετικό από εκείνο του Δορυφόρου και δεν ταιριάζει στις ιδανικές αναλογίες του Πολύκλειτου.
Το γυμνό συνέχισε να συνδέεται με τη θεϊκή ομορφιά και τη δύναμη. Ο Αναστημένος Χριστός του Μιχαήλ Αγγέλου, για παράδειγμα, δείχνει τον Ιησού να στέκεται ηρωικά γυμνός, θεϊκός και αναστημένος.
Και ενώ ένας αυτοκράτορας συνήθως δεν απεικονιζόταν γυμνός σε πορτρέτο, ο Γάλλος αυτοκράτορας Ναπολέων Βοναπάρτης ζήτησε το 1802 να τον σμιλεύσουν ως Άρη, συνδέοντάς τον μεταφορικά με τον Ρωμαίο θεό του πολέμου και οπτικά με τον Δορυφόρο και τον Απόλλωνα του Μπελβεντέρε.
To διαφορετικό πρότυπο για τις γυναίκες
Το γυναικείο γυμνό στη γλυπτική έχει τη δική του ιστορία. Μερικά από τα πρώτα γλυπτά απεικονίζουν γυμνές γυναίκες με αφύσικα υπερβολικά μεγάλα στήθη, γοφούς και ηβικά τρίγωνα, αλλά οι μελετητές έργων Τέχνης εξακολουθούν να διαφωνούν ως προς το πώς πρέπει να ερμηνευθούν.
Για παράδειγμα, η παλαιολιθική Γυναίκα από το Βίλεντορφ, που ανακαλύφθηκε το 1908, συχνά αποκαλούνταν Αφροδίτη του Βίλεντορφ, συνδέοντάς την με τη ρωμαϊκή θεά του έρωτα δεκάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα. Ωστόσο, το ειδώλιο φέρεται να κατασκευάστηκε ώστε να αναδείξει τις σωματικές αλλαγές που παρατηρούνται στο γυναικείο σώμα κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.
Στην αρχαία Μεσοποταμία, πριν από 5.000 χρόνια, όμορφα γυμνά απεικονίζουν τόσο ιδανικές γυναίκες όσο και θεές. Στην Ελλάδα, όμως, το γυναικείο γυμνό θεωρούνταν ακατάλληλο και δεν ήταν δημοφιλές στα αγάλματα μέχρι τον τέταρτο αιώνα π.Χ.
Το πιο γνωστό ελληνικό γυναικείο γυμνό, η Αφροδίτη της Κνίδου του γλύπτη Πραξιτέλη, ήταν επαναστατικό για την εποχή του και ενέπνευσε αμέτρητα αντίγραφα, ιδιαίτερα λόγω της σεμνής χειρονομίας της που καλύπτει τα γεννητικά της όργανα. Μια ρωμαϊκή προσαρμογή αυτής της χειρονομίας, που καλύπτει τόσο το στήθος όσο και τα γεννητικά όργανα, είναι γνωστή ως τύπος Venus pudica και εξακολουθεί να εμφανίζεται συχνά μέχρι σήμερα.
Στην Αίγυπτο, η πρώτη γυναίκα φαραώ, η Χατσεψούτ, παρουσιάζει μια συναρπαστική περίπτωση καλλιτεχνών που προσπαθούσαν να βρουν πώς να απεικονίσουν ένα γυναικείο σώμα σε έναν παραδοσιακά ανδρικό ρόλο. Όπως και άλλοι φαραώ, το σώμα της είναι σεξουαλικά αμφίσημο καθώς παρουσιάζει την εικόνα ενός ηγεμόνα και όχι απλώς μιας γυναίκας.
